رنگرزی و مواداولیه مورد استفاده در فرش دستباف

رنگ - رنگرزي - پشم - ابريشم- مواد كمكي در فرش دستباف

فرش کرمان(1)
ساعت ۱۱:٤٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/۱٩ 

فرش کرمان(۱):

تنظیم و گردآوری : ط-موسوی 

طراحی نقشه

 کرمان از گذشته به تولید و صدور پارچه های منقوش و به خصوص پشتی شهرت داشته است پارچه های سنگین و پر نقش از نوع بافته های ژاکارت که معروفترین آن ترمه است در کرمان تولید می شده است. شایان ذکر است که ترمه لباسهای رسمی مراسم اعیاد و جشنها بوده که با حضور بزرگان به وسیله اشراف و ثروتمندان در دورهقاجار استفاده می شده و تاچند سال پیش تولیدآن قابل توجه بوده است علاوه بر ترمه پارچه های زری و سوزنی پته و عنواعپارچه های نقش برجسته و به خصوص نوعی شال کرمان شهرت بسیار زیادی داشته اند.اگر چه قدیمی ترین نمونه های باقی مانده از قالی کرمان متعلق به قرن 16 میلادی است اما بدون تردید فرش کرمان به جهتاستواری طرحهای قدیم آن و پایبندی به برخی از سنتهای قدیمی فرش ایران دارای سابقه طولانی تری است.این در حالی است که عده ای بر آنند تا شروع انقلاب صنعتی و ورود انواع پارچه های نساجی ماشینی را که منجر به کاهش تولید انواع منسوجات دستی کرمان از جمله شال و ترمه گردیده عامل اصلی گرایش و رشد هنر قالی بافی کرمان بدانند.از طرف دیگر وجود طراحانی همچون محسن خان و حسن خان شاهرخی که ازدوران قاجار سهم به سزایی در هنر طراحی فرش کرمان داشته اند برای اثبات شواهد و سوابق بیشتر برای فرش کرمان قابل توجه می باشد وجود یک نقش قدیمی درطراحی فرش کرمان می تواند سوابق زیادی برای فرش این دیار فراهم نماید .استفاده از نقوش باغ و گلستان که از نقوش قدیمی و خاص فرشهای دوران ساسانی و حتی منسوجات دوره های قبل از آن میباشد امروز نیز به صورت نقش زیبای سبزی کار در فرش کرمان رخ می نمایاند و همواره یاد آور همان نقوش باغ و گلستان ایرانی میباشد.حتی نمونه های امروزی آن پس از گذشت صدها سال یادآور فرش مشهور بهارستان می باشد، فرش بهارستان که در کتب مختلف با نام فرش بهار خسرو نیز معروف گردیده از جمله قدیمی ترین فرشهای ایران متعلق به دوران پادشاهی ساسانی است که نقش و طرح آن طبق توضیحاتی که توسط مورخان بیان گردیده امروز به عنوان یکی نقوش مادر میان طرحهای فرش ایران معرفی می گردد و می رود تا به تدریج هویت واقعی و اثرات خود را در سایر فرشهای طرح ایران با نام نقوش باغی و گلستانی به اثبات رساند.قالی بافی در کرمان در اواخر قرن 13 شمسی یعنی اواخر دوره قاجار به درجه ای از رشد و شکوفایی رسید که باعث جلب توجه تجار و تولید کنندگان خارجی گردید و به دنبال استقرار تجار خارجی چندین کمپانی در کرمان شروع به فعالیت نمود این کمپانیها خود مستقلاً شروع به تولید فرش و به دنبال آن ترسیم نقشه های قالی نمودند.در همان زمان در حدود 150 طراح در فرش کرمان کار می کردند که برخی برای کمپانیهای مذکور و برخی به طور مستقل به کار نقشه کشی فرش مشغول بوده اند.نقشه های کرمان در چند مرحله دستخوش تغییر و دگرگونی گردید کرمان از اولین مراکز نقشه کشی فرش است که از کاغذهای چهارخانه استفاده نموده و در پایان دوره شالبافی اولین نقشه های بته بر کاغذ چاپی منتقل گردید.نقشه های این دوران که در حقیقت به دوران شال بافی معروف است معمولاً نقوش مختلف بته جقه است که ظاهراً یکی از اشکال درخت سرو است که در ایران قدیم مورد احترام خاص بوده است.دوران دوم: ادامه عصر ترمه و تکامل نقوش آن دوران است و به جهت به کار گرفتن نقوش درختی و درختی مرغی و یا درختی گل و بلبل و غیره.... آن را عصر بهارستان می نامند، معروفترین نقش این دوران معروف به سبزی کار است که نقشه ای با متن باغ و بوستان که شاخ و برگ و گل و گیاه با رنگهای درخشان و شاداب سراسرنقشه را پر کرده اند.نقشهای خوشه ای افشان و درختی مرغی یا بهارستانی از نقوش مشخص این دوران است در عصر ترمه و عصر بهارستان طراحی کرمان کمتر تحت تأثیر ذوق و سلیقه خریداران خارجی قرار داشت.با پایان گرفتن جنگ جهانی اول فرش کرمان بنا به سلیقه خریداران خارجی تا حدود زیادی دستخوش تحول گردید در نقوش این دوره که عصر بازگشت نامیده می شود نقوش و طرحهای عصر صفوی مورد توجه قرار گرفت و استفاده از اسلیمیها و گلهای شاه عیاسی و لچک و ترنجهای مختلف به صورتی که تأثیر طراحی کرمان بر آن آشکار است رایج گردید.درحدودسالهای دهه اول 1300 شمسی بازار فرش کرمان با تأثیر از جنگ جهانی اول راکد گردید و اغلب شرکتهای خارجی از کرمان خارج شده اند جای این شرکتها و تجار خارجی را شرکت فرش که در سال 1314شمسی تأسیس شده بود و برخی تجار و تولید کنندگان ایرانی را پر کردند این امر باعث شد که برای مدتی فرش کرمان دوباره به عصر بهارستان باز گردد و طرحهای خاص کرمان نظیر سبزی کار و بهارستانی مجدداً رواج یابد.با بهبود وضع اقتصادی در بازارهای اروپا تجار خارجی مجدداً به ایران بازگشتند و این بار طراحی در کرمان از یک سو تحت تأثیر طرحهای فرانسوی به نام گوبلن و طرحهای کف ساده و از سوی دیگر تحت تأثیر مشتریان آمریکایی قرار گرفت به طرحی به نام گل فرنگ(دسته کل فرنگی)ویا(برگ فرنگی)روی آورد.فرشهای بدون حاشیه ویاکف ساده مدتها درتولید فرش کرمان باقی ماند و بر طراحی فرش این منطقه تاثیرگذاشت.به هرترتیب ازویژگیهای نقوش کرمان استفاده ازگل وبرگهای ریز و درهم فشرده و نقوش کف ساده وطرحهای معروف به گوبلنی است.رنگهای مورداستفاده درفرش کرمان که صورتی آبی سبزوسفیداست که درعین شلوغ بودن دارای آرامش وهماهنگی است درفرشهایترنج دارازرنگهای سرمه ای برای حاشیه وازلاکی برای متن درفرشها استفاده می شود.این ویژگی یعنی استفاده از رنگهای شاد که از ترکیب زیبایی نیز برخوردار است در فرش های قدیمی باقی مانده از قرن نهم و دهم هجری نیز مشاهده می شد . اما تفاوت های خاصی در نوع طرحها وجود دارد . به عنوان مثال استفاده از نقوش شکار گاهی جنگلی و استفاده از نگاره های اسلیمی و همچنین کاربرد گلهای پهن برگ دربسباری از طرحهای قدیم کرمان جایگاه خواصی داشته که کاربردان درفروش امروزه کرمان رنگ باخته است.پشم کرمان:در ایالت کرمان پشم بسیار مرغوبی برای  قالیبافی تهیه میشود نوع آن شبیه پشم خراسان است . و از پشم کرمانشاه قدری سبک تر و ظریفتر است .مراکز اصلی تهیه پشم کرمان.بم/ رودبار/رفسنجان/ جیرفت/ و حومه شهر کرمان است. کارخانه های پشم ریسی اصفهان و ویزد خریداران پشم کرمان هستند در استان کرمان مانند خراسان پشم گوسفندان را دو بار در سال میچیند یک بار در بهار و بار دیگر در پاییز در کرمان بر خلاف مشهد سه دستگاه پشم زنی وجود دارد به طوری که قالیبافان بامسئله زدن پشم بهاره مواجه نیستند.کرمان نیزمانندسایرمراکزبافندگی ایران دارای صنعت ریسندگی به وسیله دست است.طرح:شهرتی که قالی کرمان درسراسردنیاازآن برخورداراست.بیش ازهرچیزمربوط به درهم آمیختن موفقیت آمیزرنگ وطرح است.ازدوعامل طرح ورنگ طرح مهمتراست.اگرچه رنگ اولین عاملی است که درقالی به چشم می خورد.درحالی که طرح بیشترجلب نظرچشمهای تربیت یافته وبا تجربه رامی نمایاند.درواقع طرح است که موجب شده قالی این منطقه یکی ازنفیس ترین وزیباترین و خوش سبک ترین بافته‌های جهان است.نخستین طراحان قالی کرمان طرحهای خو درا از شالهای کرمانی اقتباس کردند.ازو‍‍ یژگیهای قالی کرمان میتوان ظرافت و زیبایی رنگ را ذکرکرد.

منابع و ماخذ:کتاب قالی ایران ، سیسیل ادوارز، خانم میهن دخت صباکتاب آشنایی با طرحهای فرش ایران در جهان کتاب قالیهای ایرانی مواد و ابزار سوابق نقوش شیوه های بافت ترجمه اصغر کریمی

 


کلمات کلیدی: