رنگرزی و مواداولیه مورد استفاده در فرش دستباف

رنگ - رنگرزي - پشم - ابريشم- مواد كمكي در فرش دستباف

فرش هریس(2):
ساعت ۱:٥۸ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۱٢/۱۸ 

                                  فرش هریس(۲):

 تهیه و گردآوری: ف :زندی


طرح:

طرحها و نقوش قالی هریس را می توان به هفت طرح ، به شرح ذیل تقسیم بندی کرد :

۱  طرح تاجری : این طرح با حاشیه های باریک در کناره و ترنج بزرگ در وسط آن بافته می شود . لچک آن نسبت به ترنج بسیار کوچک بوده و نقوش هندسی سرتاسر متن را پر می کند . یک نوار باریک حاشیه ی بزرگ را به دو قسمت تقسیم نموده و تا انتهای قالی به صورت چرخشی ادامه پیدا می کند .

۲- طرح توکلی : توکلی یکی از تجار تبریز بوده و به نام او در منطقه ی هریس مشهور شده است . این طرح یک ترنج کوچک دروسط متن و بدون سر ترنج و چهار لچک کوچک در گوشه های آن دارد . حاشیه های این طرح تشکیل شده از یک حاشیه ی بزرگ و دو حاشیه ی کوچک که نقش سماور در حاشیه ی بزرگ آن به شکل ماهرانه ای طراحی شده و زیبایی خاصی به طرح بخشیده است .

۳-  طرح چلنگری : در این طرح چهار لچک بزرگ که قسمت عمده ی متن قالی را پوشانده و یک مدالیون که در وسط طرح دیده می شود ، وجود دارد . حاشیه های آن عبارت است از دو حاشیه ی کوچک و یک حاشیه ی بزرگ که شکل قوری زیبای خاصی به حاشیه ی آن بخشیده است و به صورت سلسله وار در حاشیه تکرار شده است .

۴- اسماعیل بیگ : این طرح دارای یک ترنج کوچک در وسط و چهار لچک در گوشه ها می باشد . سر ترنج به صورت آویز در بالا و پایین قرار می گیرد . سه شاخه گل در وسط ، چپ و راست لچک ها خود نمایی می کنند . این طرح را یک شکل خاص از بقیه ی طرح ها جدا می نماید و آن نقش سماور است که همانند نقوش توکلی در حاشیه ی بزرگ تکرار می شود و زیبایی آن را صد چندان می نماید . همچنین دو طره کوچک یا زنجیره به عنوان حاشیه ی کوچک از اطراف ، حاشیه ی بزرگ را احاطه می نمایند .      قالی بافان هریس در گذشته از به کار بردن نقشه احتراز می نمودند و اغلب فرشهای خود را به کمک حافظه می بافتند و یا حداکثر از طرح قالیچه ی دیگری که در کنار دستگاه آویزان بود در پی گیری نقشه ی فرش یاری می جستند. نقشه قالی های هریس معمولا لچک ترنج است که در اصطلاح محلی آن گوشه گوبک می گویند .‏ نقوش گیاهی و برگ بلوط از دیگر نقوشی است که معمولا زمینه ی فرش را می پوشاند .    قلم و طراحی هریس ، شبیه فرش بیجار است .
از مشخصات حاشیه قالی هریس برگ بلوط و گلهای شاه عباسی و همچنین گل بوته هایی که بین دو برگ و یا ساقه ی ختایی قرار گرفته اند و معلوم ‏نیست در چه زمانی این حاشیه تبدیل به نوعی طرح موسوم به خرچنگی شده است در واقع وجه مشخص فرش ‏های هریس حاشیه خرچنگی آن است که احتمالا از مراکز قالی بافی هم جوار به خصوص کردستان مشتق شده ‏است . همچنین حاشیه معروف توسباغه ، یا بالوق شاماما و یا سماوری نیز از جمله حواشی متداول هریس است. نکته جالب در فرش هریس ، نداشتن بته یا بته جقه به صورت بسیار واضح در فرش است . ولی در حاشیه ی بعضی از فرشهای هریس دو بته به هم چسبیده دیده می شوند که حالت سربند را تشکیل می دهند . همچنین فرشهای هریس ترنجهای مرکزی مربع شکل بزرگی دارند .
نقشه با ترنجی کف ساده ( قاچ خاتون ) داش خاتون.
ترنجی لوزی (حاج عظیمی ) ترنجی مدور (صمد خانی) ‏
و نوع اسلیمی و افشان که هر دو با طرح های اسلیمی افشان شهری متفاوتند از طرح های فرش های این ناحیه می ‏باشد . و نقش های تاجری که از مهمترین نقشه های فرش های هریس می باشد.


نقوش قالی هالی هریس اغلب طرح های اسلیمی و نخل و گل در رنگ های گوناگون هستند . فرش های هریس با ‏وجود آنکه همگی در یک سبک بافته می شوند و کمتر مشابه یکدیگر هستند فرش های این ناحیه معمولا در سبک ‏شاخه شکسته در اندازه های متوسط و بزرگ بافته می شوند . و مدالیون مرکزی قالی اغلب بسیار پر کار و گاه به ‏شکل مستطیل و یا مربع که در زمینه ی اغلب آنها با طرح های اسلیمی تزیین شده اند . ‏
ترنج میانی بر زمینه ی فرش تسلط کامل دارد به نحوی که قسمت بزرگی فرش را می پوشاند . لچک ها نیز اغلب ‏مشابهت فراوانی با ترنج میانی دارد قالی بافان هریس در گذشته از نقشه استفاده نمی کردند و اغلب فرش های خود ‏را به کمک حافظه می بافتند و یا حد اکثر از طرح قالیچه ی دیگری که در کنار دستگاه آویزان بود در پیگیری نقشه ‏ی فرش یاری می جستند . طرح قالی های قدیمی با طرح های جدید هریس متفاوت است. در گذشته قالی بافان ‏هریس فرش های بسیار ظریف ابریشمی تولید می کردند بافت استادانه و بی نقص و نقش های جالب آنها چنان بود ‏که بعضا با بافت فرش های تبریز اشتباه می شدند این فرش های زیبا که در بین کلکسیونر ها هواخواهان فراوانی ‏دارد و بیشتر با الهام از فرش های ترنجدار ، محرابی گلدانی و درخت و بوته بافته می شوند .این روز ها از طرح ‏فرش های این ناحیه در هندوستان و رومانی نیز تقلید می شوند که از لحاظ کیفیت بافت و رنگ به سهولت از ‏فرش های هریس قابل تشخیص اند . ‏


رنگرزی : ‏


بهترین و آسان ترین راه شناخت قالی هریس شناخت رنگ و رنگبندی آن است .استفاده از رنگهای لاکی ، عنابی و سرمه ای در متن اصلی جلوه ی خاصی به این قالی داده است ، که این سه رنگ ، رنگهای اصلی این منطقه بوده و در متن و حاشیه ها مورد استفاده قرار می گیرند . به استثناً این سه رنگ اصلی استفاده از رنگهایی همچون : روناسی ، قهوه ای ، صورتی روشن و سیر ، عاجی ، سبز تیره ، نارنجی ، آبی روشن و قهوه ای ، در متن معمول می باشد و ترکیب زیبایی به وجود می آورند .نمونه های قدیمی و آنتیک در رنگ گوناگون آبی در بازار ها و حراجی ها یافت می شود . رنگ های قهوه ای و بژ ‏و فیروزه ای نشانه ی فرش های قدیمی تر است.
امروزه روستاییان نخ های آماده را از بازار های تبریز و اردبیل تهیه می کنند . اغلب این نخ ها پشمی است که ‏از دباغ خانه ها بدست می آید و از حیث جنس با نخ هایی که قبلا از ایلات چادر نشین می خریدند تفاوت بسیاری ‏دارد . نخ های ایلیاتی دارای الیاف بلند و جلا و تاب بیشتری بود و وقتی آنرا رنگ می کردند .رنگرزی مواد مصرفی تا دو دهه قبل به صورت گیاهی صورت می گرفت . به علت وجود مواد رنگزا در این منطقه اکثر مردم برای رنگرزی خامه مصرفی خود به صورت سنتی از آنها سود می جستند که یکی از عوامل با شکوه بودن این قالی به شمار می رود . این قالی ها در اثر پاخوردگی شفاف شده و رنگ های دلنشین و بکری به خود می گیرند و روی هر صاحب دلی را طراوت می بخشند .  امروزه به دلیل خشکسالی، مهاجرت روستائیان به شهرها، پائین آمدن قیمت فرش، از دست رفتن بازار فروش، بالا بودن هزینه ی رنگرزی گیاهی و ... کارگاههای سنتی تعطیل شده اند و دیگر شادابی سابق رنگ در گل ها و برگ های آن دیده نمی شوند.بررسی 1918 کارگاه آمارگیری شده مشخص نموده است که تعداد کارگاههایی که با رنگرزی گیاهی قالی تولید می کنند 18 مورد است و مابقی برای تولیدات خود از رنگ خامه هایی که با رنگ های شیمیایی رنگرزی شده اند، بهره می گیرند . یعنی 99 درصد مواد اولیه ای که در بافت قالی هریس مورد استفاده قرار می گیرند با رنگ های شیمیایی رنگرزی شده اند و تنها 1 درصد از آنها با مواد رنگزای گیاهی رنگرزی می شوند. رنگبندی قالی هریس به دلیل ذهنی بافی از شیوه ی خاصی پیروی می کند و همانند ترکی بافت که از کارت رنگ استفاده می کنند، نیست. هیچ گونه پیش طرحی برای رنگبندی وجود ندارد و بافندگان با استفاده از تجربیات و هنر خود به این کار می پردازند.  مورد استفاده در رنگبندی این قالی کمتر از 16 رنگ است اما استادان ماهر با سلیقه ی خود ترکیب رنگی دلنوازی را از آنها درست می کنند. اگر استاد قالی در نیمه های کار آن را رها کند، ادامه ی کار برای استاد دیگر مشکل خواهد بود،زیرا سلیقه هامتفاوت می باشد و در نتیجه رنگبندی قالی خوب و یکنواخت از آب در نمی آید.
از دیگر روستاهای این ناحیه که نام برده شد ، بخشایش و گراوان و سراب بعد از هریس حائز اهمیت می باشند که ‏در بخشایش و گراوان طرح های مشابه هریس در اشکال شبه چهار گوش با رنگ های سنتی تولید می کنند که ‏نسبت به گذشته ملایم تر شده است منتها دارای بافت خشن تر و تراکم کمتری است . ‏
کلگی های بلند و باریک و بسیار نادر از دیگر قالی های بخشایش است که از طریق رنگ زرد بسیار زیبا و ‏لطیفش در کنار مایه های آبی گلی ، قهوه ای بسیار کم رنگ وآجری روشن همچنین طرح های درشت گیاهی و گل ‏که ملهم از نقش هراتی است مشخص می گردد. ‏
در تعداد زیادی از قالی های هریس و سراب قرن گذشته ( که در آمریکا به نام سراپ ‏serap‏ ) نامیده می شود و ‏ویژگی سبک و رنگ مشابهی را باز می یابیم : رنگ های ویژه ای که از ترکیب رنگ های به کار رفته در ‏رنگرزی ناشی می شود بر عکس قالی های بخشایش که از نقش تکراری روی تمام سطح زمینه بوجود آمده اند ‏قالی های سراب از چهار لچک و یک ترنج مرکزی و یا از دو سه ترنج تشکیل شده اند . ‏
ترنج مرکزی غالبا به شکل مربع یا ستاره ای است اشکالی از لوزی که به سوی مربع شدن گرایش یافته است . ‏محیط بیرونی آن پلکانی است و در بالا و پایین آن به جهت ریشه ها دو عدد گل ( به عنوان سر ترنج ) قرار گرفته ‏است همچنین قالی های سراب به صورت کناره و دارای پرز نسبتا بلند اند و بافت آنها متراکم تر از بافت قالی ‏های هریس است .  

     منابع و ماًخذ شناخت قالی ایران جواد یساولی

پژوهشی در فرش ایران تورج ژوله

مجموعه مقالات اولین سمینار ملی تحقیقات فرش دستباف - جلد اول

قالی ایران سیسیل ادواردز، ترجمه ی مهین دخت صبا

 سایت های اطلاع رسانی :                                      www.rugart.org                                        carpet.comwww.khorasan  

 


کلمات کلیدی: